Kalkınma Ajansları: Para Belli, Kadro Belli, Sonuç Soru İşareti

3 saat önce

7 dakikada okunur

Kalkınma Ajansları 2025 Yılı Genel Faaliyet Raporu üzerine bir değerlendirme

Hasan Demirkıran · Rekabet Enstitüsü Ekim 2026

Bir bakışta

■ 2025’te 26 kalkınma ajansına 10,07 milyar TL kaynak girdi; bunun yalnızca 4,77 milyar TL’si harcandı.

■ Harcamanın %53,5’i personele gitti (1.134 çalışan, 2,55 milyar TL). Genel giderlerin toplamı %69,5.

■ Bölgedeki firmalara doğrudan ulaşan destek, iyimser tahminle 0,6–0,65 milyar TL; yani toplam kaynağın yaklaşık %6’sı.

■ 18 yılda 28.120 projeye 116,3 milyar TL destek verildi. Bu projelerin ürettiği katma değer, ciro, ihracat ve kalıcı istihdam: ?

■ Yapılmış 471 etki analizinin hiçbirinin sonucu raporda yer almıyor.

1. Neden bu soruyu soruyoruz?

Kalkınma ajansları 2008’den bu yana Türkiye’nin bölgesel kalkınma politikasının sahadaki uygulayıcısı. Bölge planlarını hazırlıyor, hibe dağıtıyor, yatırımcıya rehberlik ediyor, merkezde tasarlanan programları yerelde yürütüyor. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı’nın Haziran 2026’da yayımladığı 2025 Yılı Genel Faaliyet Raporu, bu yapının bir yılını 231 sayfada anlatıyor.

Rapor ne yapıldığını ayrıntılı biçimde sayıyor: kaç etkinlik düzenlendi, kaç firma ziyaret edildi, kaç proje sözleşmeye bağlandı. Ancak bir kamu politikasının asıl sorusuna cevap vermiyor: Harcanan her lira, bölgede ne kadar ek üretim, ihracat, verimlilik ve kalıcı istihdam yarattı? Bu yazı, raporun kendi rakamlarını kullanarak bu soruyu görünür kılmayı amaçlıyor.

2. Para nereden geliyor?

Ajansların 2025 geliri 10,07 milyar TL olarak gerçekleşti. Gelirin neredeyse tamamı kamu kaynağı: merkezi bütçe, belediyeler, il özel idareleri ve merkezden tasarlanan programlar için aktarılan ödenekler. Belediyelerin yasal payı tek başına gelirin dörtte birinden fazla; yani bu sistemi yalnızca merkezi bütçe değil, yerel vergi mükellefi de finanse ediyor.

Kaynak	Tutar	Pay
Merkezi yönetim bütçesi (1,95 milyar TL MEGEP ek ödeneği dahil)	4,60 milyar TL	%45,7
Belediyelerden aktarılan paylar	2,85 milyar TL	%28,4
Merkezi programlar (CMDP, SOGEP, ÜŞ, ÇÜGEP, KDSP) için aktarım	1,28 milyar TL	%12,7
AB ve diğer uluslararası fonlar	0,58 milyar TL	%5,7
İl özel idareleri	0,25 milyar TL	%2,5
Sanayi ve ticaret odaları	0,08 milyar TL	%0,8
Diğer (iadeler, faaliyet gelirleri vb.)	0,42 milyar TL	%4,1
Toplam	10,07 milyar TL	%100

Tablo 1. Kalkınma ajanslarının 2025 gelir gerçekleşmeleri. Kaynak: 2025 Genel Faaliyet Raporu, Tablo 3-1 ve Şekil 3-1.

3. Para nereye gidiyor?

Gelirin 4,77 milyar TL’si gider olarak gerçekleşti. Yaklaşık 5,3 milyar TL yıl içinde kullanılmadı. Rapor, yararlanıcılara yapılan avans ödemelerinin gidere yazılmadığını not ediyor; bu nedenle kullanılmayan tutarın bir kısmı ödeme takviminden kaynaklanıyor olabilir. Yine de fark, gelirin yarısından fazlası.

Gider kalemi	Tutar	Gider içindeki pay
Personel giderleri (SGK dahil)	2,55 milyar TL	%53,5
Diğer genel hizmet giderleri (bina, kira, araç, hizmet alımı, tanıtım, eğitim, araştırma, planlama)	0,76 milyar TL	%16,0
Proje ve faaliyet destekleri	1,45 milyar TL	%30,5
Toplam gider	4,77 milyar TL	%100

Tablo 2. 2025 gider gerçekleşmeleri (fonksiyonel sınıflandırma). Kaynak: Rapor, Tablo 3-3. Bina, araç ve kira kalemleri raporda ayrıca gösterilmemektedir.

Raporun verdiği tabloya göre 1 TL destek giderine karşılık 2,3 TL genel gider yapılmış. Kişi başına yıllık personel maliyeti yaklaşık 2,25 milyon TL (aylık yaklaşık 187 bin TL işveren maliyeti). Adil olmak gerekirse, bu kadro yalnızca hibe dağıtmıyor; bölge planlarını, analizleri ve yatırım destek ofislerinin danışmanlık hizmetini de yürütüyor. Ancak bu hizmetlerin de çıktısı ölçülmediği için personel giderinin karşılığını bilmek mümkün değil.

Ajanslar arasındaki fark ise dikkat çekici:

Ajans	Destek giderinin toplam gidere oranı	1 TL desteğe karşılık genel gider
İzmir (İZKA)	%4,6	20,8 TL
Mevlana (MEVKA)	%7,5	12,3 TL
Trakya (TRAKYAKA)	%8,9	10,2 TL
Güney Ege (GEKA)	%9,0	10,2 TL
…	…	…
Dicle (DİKA)	%48,6	1,1 TL
Karacadağ	%57,6	0,7 TL
Doğu Akdeniz (DOĞAKA)	%72,0	0,4 TL

Tablo 3. En düşük ve en yüksek destek payına sahip ajanslar (2025). Kaynak: Rapor Tablo 3-3 verisinden hesaplanmıştır. Tek yıllık oranlar ödeme takvimine duyarlıdır.

Desteğe en çok kaynak ayıran ajanslar deprem bölgesinde ve kalkınma önceliği yüksek bölgelerde. Gelişmiş bölgelerdeki bazı ajanslar ise 2025’te neredeyse yalnızca kendi işletme giderlerini karşılamış görünüyor.

4. Firmalara ne kadar ulaştı?

2025’te 1.155 proje için yaklaşık 2,8 milyar TL destek sözleşmeye bağlandı. Ancak bu tutarın büyük bölümü firmalara değil, kamu kurumlarına, belediyelere ve sivil toplum kuruluşlarına gidiyor. Fizibilite ve güdümlü proje desteklerinden firmalar mevzuat gereği zaten yararlanamıyor.

Destek mekanizması	Tutar	Ağırlıklı yararlanıcı
Cazibe Merkezlerini Destekleme Programı	828 milyon TL	Kamu, altyapı
Proje teklif çağrıları (yalnızca 4 ajans)	696 milyon TL	Firma ve girişimlere açık en büyük kalem
Sosyal Gelişmeyi Destekleme Programı	680 milyon TL	Kamu, STK
Güdümlü proje desteği	279 milyon TL	Firmalar yararlanamaz
Üreten Şehirler + Kurumsal Dönüşüm	125 milyon TL	Kamu, kamu iştirakleri
Teknik destek (eğitim, danışmanlık)	94 milyon TL	Karışık, ayni destek
Fizibilite desteği	43 milyon TL	Firmalar yararlanamaz

Tablo 4. 2025’te sözleşmeye bağlanan destekler. Kaynak: Rapor Bölüm 5 ve 7. Yararlanıcı türü sınıflandırması yazarın değerlendirmesidir; raporda bu kırılım yer almamaktadır.

Bu tablo üzerinden yapılan tahmine göre bölgedeki firmalara doğrudan ulaşan destek en fazla 0,6–0,65 milyar TL. Bu, toplam gelirin yaklaşık %6’sı. Başka bir deyişle, ajansların personel gideri, firmalara giden doğrudan desteğin yaklaşık dört katı.

Firmalara sermaye taşıması beklenen Bölgesel Kalkınma Fonu (525 milyon TL taahhüt) 2020’den bu yana yalnızca 4 şirkete yatırım yapabilmiş. Firmalar için asıl büyük teşvikler (Yerel Kalkınma Hamlesi kapsamındaki vergi indirimi, KDV istisnası, SGK işveren payı ve nakdi destek) ise ajans bütçesinden değil, merkezi bütçe ve vergi harcaması yoluyla karşılanıyor; ajans burada aracı konumunda.

5. Katma değer: soru işareti

Raporun en kritik boşluğu burada. 231 sayfada desteklenen projelerin ciro, ihracat, verimlilik veya katma değer üzerindeki etkisine dair tek bir toplu gösterge yok. Verilen rakamların tamamı ya harcanan para ya da başvuru aşamasındaki öngörüdür.

Bilinen	Bilinmeyen
18 yılda 28.120 projeye 116,3 milyar TL destek	Bu projelerin ürettiği katma değer: ?
Eş finansmanla 194,2 milyar TL toplam proje büyüklüğü	Bunun ne kadarı destek olmasa da yapılacaktı: ?
2025’te 1.134 personel, 2,55 milyar TL personel gideri	Personel başına üretilen ölçülebilir sonuç: ?
Yatırım destek ofislerinin 27.375 danışmanlığı	Gerçekleşen yatırım ve istihdam: ? (yalnızca 44 izin-ruhsat süreci)
Yerel Kalkınma Hamlesi: 256 milyar TL yatırım, 26.945 istihdam “öngörüsü”	Gerçekleşme: ?
Kadın istihdamı temasına 831,7 milyon TL	“Doğrudan ve dolaylı” 6.803 istihdamın ölçüm yöntemi: ?
471 program sonrası değerlendirme ve etki analizi yapıldı	Sonuçları: ? (raporda yer almıyor)

Tablo 5. Raporda bilinenler ve bilinmeyenler. Kaynak: Rapor Bölüm 6, 8, 11; yazarın değerlendirmesi.

Ölçülmüş sonuç sunan birkaç örnek ise istisna olarak öne çıkıyor: İstanbul Kalkınma Ajansı’nın sosyal etki tahvili modeliyle yürüttüğü İstanbul Kodluyor projesinde 250 kişinin en az 6 ay istihdamda kaldığı tespit edilmiş; Karacadağ Kalkınma Ajansı’nın desteklediği bir yalın üretim projesinde ilgili hatta %16 üretim artışı raporlanmış; Kuzey Anadolu Kalkınma Ajansı’nın turizm programında 5,2 milyon TL desteğe karşılık yaklaşık 12 milyon TL doğrudan ekonomik katkı beyan edilmiş. Bu örnekler ölçümün mümkün olduğunu gösteriyor; sorun yöntem değil, sistem.

6. Nereler başarılı?

■ Sonuca göre ödeme modeli: İstanbul Kodluyor (Türkiye’nin ilk sosyal etki tahvili) ve performans odaklı Yetenek İstanbul programı, parayı faaliyete değil sonuca bağlayan doğru bir yöne işaret ediyor.

■ Veriye dayalı hedefleme: Yerel Kalkınma Hamlesi’nde 324 yatırım konusu, ekonomik kompleksite ve ürün uzayı analizleriyle belirlendi. 696 ön başvuru ve 398 kesin başvuru, programın sahada karşılık bulduğunu gösteriyor.

■ Dış kaynak kaldıracı: SoGreen (Dünya Bankası, 400 milyon $), AB ve JICA projeleriyle ajans kapasitesi dış finansmana bağlanıyor; 2025’te 577 milyon TL uluslararası kaynak sağlandı.

■ Afet bölgesine odak: Doğu Akdeniz, Karacadağ ve Dicle ajansları kaynaklarının büyük bölümünü desteğe aktarmış.

■ Bilgi üretimi ve şeffaflık altyapısı: 180 analiz çalışması, 2.528 eserlik Kalkınma Kütüphanesi ve Ufuk 2040 öz değerlendirme çalıştayları, kurumun kendini sorgulama kapasitesi olduğunu gösteriyor.

7. Nereler başarısız?

■ Kaynak kullanılmıyor: 10,07 milyar TL gelirin 5,3 milyar TL’si yıl içinde harcanmadı.

■ Klasik hibe mekanizması durma noktasında: 26 ajanstan yalnızca 4’ü teklif çağrısı sonuçlandırdı; finansman desteği ve faizsiz kredi hiç kullanılmadı; teknik destekte ilan edilen bütçenin yalnızca %32’si kullanıldı.

■ Genel gider yükü ağır: Giderin %69,5’i genel hizmet; bazı ajanslarda 1 TL desteğe 10–20 TL genel gider düşüyor.

■ Sonuç ölçülmüyor: Raporda katma değer, ciro, ihracat veya kalıcı istihdam göstergesi yok; 471 etki analizinin sonuçları kamuoyuyla paylaşılmıyor.

■ Firmaya sermaye taşıyan araç çalışmıyor: Bölgesel Kalkınma Fonu altı yılda 4 şirkete yatırım yaptı.

■ Huni daralıyor: Yatırım destek ofislerinin 27.375 danışmanlığı yalnızca 44 izin-ruhsat sürecine dönüştü.

■ Veri kalitesi sorunlu: Örneğin bir ofis 1.695 danışmanlık bildirirken sıfır saha ziyareti ve sıfır cevaplanan soru raporlamış.

■ Kapasite eriyor: Uzman sayısı 2021’de 695’ten 2025’te 600’e düştü (–%14), iş yükü ise arttı.

■ İnovasyonun çekirdeği yok: “Patent” kelimesi raporda hiç geçmiyor; fikri mülkiyet yalnızca coğrafi işaret bağlamında var. Ar-Ge’nin ticarileşmesi destek mimarisinde tanımlı değil.

8. Ne olmalı?

1. Firma düzeyinde sonuç izleme: Desteklenen her yararlanıcı, vergi kimlik numarası üzerinden en az üç yıl boyunca ciro, ihracat, SGK’lı istihdam ve tescilli fikri mülkiyet verileriyle izlenmeli (GİB, SGK, TÜİK ve Türk Patent kayıtlarıyla eşleştirme).

2. Kontrol gruplu etki analizi: Başvurup puan eşiğinin hemen altında kalan firmalar doğal bir kontrol grubudur. Bu yöntemle “destek olmasa ne olurdu” sorusu düşük maliyetle cevaplanabilir.

3. Etki analizlerinin yayımlanması: Yapılmış 471 değerlendirmenin özetleri ve proje bazlı yararlanıcı-sonuç verisi açık veri olarak yayımlanmalı.

4. Performansa dayalı bütçe: Mevzuatta merkezi pay dağıtımı için zaten “performans ölçütleri” öngörülüyor. Bu ölçütler girdi (etkinlik, ziyaret sayısı) değil, sonuç (ek katma değer, kalıcı istihdam) üzerine kurulmalı.

5. Genel gider disiplini: Ajans başına destek payı hedefi konmalı; muhasebe, satın alma ve bilgi işlem gibi destek hizmetleri 26 ajans için ortak bir hizmet merkezinde toplanmalı.

6. Hibeden sonuca göre ödemeye geçiş: Sosyal etki tahvili, geri ödemeli destek ve eş yatırım modelleri yaygınlaştırılmalı; Bölgesel Kalkınma Fonu’nun yatırım süreçleri yeniden tasarlanmalı.

7. Fikri mülkiyet ve teknoloji ticarileştirmesi: Patent, faydalı model, tasarım ve marka stratejisi; teknoloji transferi ve lisanslama, teknik destek ve güdümlü proje başlıkları altında açık bir destek alanı olarak tanımlanmalı.

8. Nitelikli kadro: Azalan uzman kadrosu, sayıdan çok yetkinlik (veri analizi, etki değerlendirmesi, teknoloji ve yatırım değerlendirmesi) odağında güçlendirilmeli.

9. Sonuç

Kalkınma ajanslarının 2025 tablosu kısaca şöyle özetlenebilir: Para belli (10,07 milyar TL), kadro belli (1.134 kişi), harcama belli (4,77 milyar TL, yarısından fazlası personel). Sonuç ise soru işareti. Üretilen katma değer, kalıcı istihdam ve ihracat artışı ölçülmüyor; ölçülen birkaç örnek de sistemin değil, tek tek ajansların inisiyatifinin ürünü.

Bu, ajansların başarısız olduğu anlamına gelmiyor; ne kadar başarılı olduklarının bilinmediği anlamına geliyor. 18 yılda 116 milyar TL’lik bir kamu kaynağının karşılığını bilmeden bütçe artırmak da, kısmak da aynı ölçüde isabetsizdir. Bölgesel kalkınma politikasının bir sonraki adımı daha fazla program değil, ölçülebilir sonuç olmalıdır.

Yöntem ve kaynak notu

Rakamlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Kalkınma Ajansları 2025 Yılı Genel Faaliyet Raporu (Haziran 2026). Oranlar ve firmalara ulaşan destek tahmini yazara aittir; raporda yararlanıcı türü kırılımı yoktur.